*της Δρ. ΕΛΛΗΣ ΑΒΡΑΜΙΔΟΥ Δικηγόρου Δ.Σ.Π
Επ’ αφορμή επιχείρησης διάσωσης στον Ταΰγετο, με επιτυχή
απεγκλωβισμό οκτώ ορειβατών από δύσβατο μονοπάτι, έρχεται στο προσκήνιο ένα
κρίσιμο ερώτημα που απασχολεί νομικούς και επαγγελματίες των σωμάτων ασφαλείας:
πώς οριοθετείται η ποινική ευθύνη επαγγελματιών με γενικό καθήκον προστασίας,
όταν καλούνται να συνδράμουν πολίτες που βρίσκονται σε κίνδυνο;
Η έκθεση2 (άρθρο 306
ΠΚ)
αποτελεί το σημαντικότερο έγκλημα συγκεκριμένης διακινδύνευσης του
ελληνικού Ποινικού Κώδικα, προστατεύοντας κάθε «αβοήθητο» πρόσωπο. Το έγκλημα
της έκθεσης προστατεύει την ανθρώπινη ζωή, και, επομένως, ο κίνδυνος υγείας δεν
αρκεί για την τέλεσή του. Για έκθεση με ευρεία έννοια τιμωρείται όποιος αφήνει
αβοήθητο πρόσωπο που έχει υπό την προστασία του, ή που έχει υποχρέωση να το
διατρέφει και να το περιθάλπει ή να το μεταφέρει, ή ένα πρόσωπο τραυμάτισε
υπαίτια. Η υποχρέωση προστασίας αποτελεί τη γενικότερη πηγή υποχρέωσης, και μπορεί να πηγάζει από το νόμο, από σύμβαση, ή
από εκούσια άτυπη ανάληψη (πραγματική σχέση προστασίας). Για τους επαγγελματίες
διάσωσης, η υποχρέωση αυτή απορρέει πρώτον από την ιδιότητά τους. Όταν ο
κληθείς προς βοήθεια επαγγελματίας είναι ο μόνος που μπορεί να παρέχει την
κατάλληλη βοήθεια, έγκαιρα και αποτελεσματικά, το αβοήθητο θύμα εξαρτάται από
την συνδρομή του. Ωστόσο, δεν αρκεί η γενική υποχρέωση των επαγγελματιών
διάσωσης έναντι κάθε πολίτη που βρίσκεται σε ανάγκη, αλλά απαιτείται επιπλέον η
πραγματική ανάληψη της παροχής βοήθειας προς το συγκεκριμένο πρόσωπο, καθώς και
η εμπιστοσύνη του θύματος στην παροχή βοήθειας από τον επαγγελματία, που το
ωθεί στην παραίτηση από την περαιτέρω αναζήτηση εναλλακτικών σωστικών μέσων.
Συνεπώς, όταν κάποιος βρίσκεται σε κίνδυνο ζωής, από τον
οποίο δεν μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό του και καλεί προς βοήθεια έναν
επαγγελματία με γενικό καθήκον προς βοήθεια, ο οποίος αναλαμβάνει τη διάσωση,
προκύπτει το ερώτημα αν η αδράνεια του επαγγελματία-μη παροχή βοήθειας, μπορεί
να θεμελιώσει ποινική ευθύνη για το έγκλημα της έκθεσης: στο συγκεκριμένο
πραγματικό περιστατικό η επιχείρηση διάσωσης των ορειβατών ξεκίνησε άμεσα και
ολοκληρώθηκε με επιτυχία, με τον απεγκλωβισμό και την μεταφορά τους στο
νοσοκομείο. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν για παράδειγμα κρινόταν ότι το σκοτάδι ή
οι καιρικές συνθήκες καθιστούν τον εντοπισμό και την προσέγγιση των ορειβατών
επιχειρησιακά δυσχερή, χωρίς ωστόσο να αποκλείουν αντικειμενικά την άμεση
παροχή βοήθειας, και η διάσωση αναβαλλόταν για κάποιες ώρες αργότερα;
Εδώ εντοπίζεται ένα «γκρίζο» σημείο. Συχνά σε περιπτώσεις
ορεινών διασώσεων, ο παράγοντας «χρόνος» είναι ο καταλυτικός παράγοντας για τη
στοιχειοθέτηση ή μη ποινικής ευθύνης σε σχέση με το εξεταζόμενο έγκλημα. Η έκθεση
είναι έγκλημα διακινδύνευσης και όχι βλάβης της ζωής, και για την τέλεσή της
αρκεί ο παθών να βρεθεί σε κίνδυνο ζωής. Όταν, λοιπόν, η καθυστέρηση παροχής
βοήθειας αυξάνει τον κίνδυνο ζωής για το θύμα, ειδικότερα, όταν ο κίνδυνος ζωής
γίνεται συγκεκριμένος ή ο ήδη υπάρχων συγκεκριμένος κίνδυνος επιτείνεται,
δηλαδή αν για την αποφυγή της βλάβης της ζωής απαιτείται πλέον να ληφθούν
περισσότερα μέτρα, το έγκλημα είναι πλέον τετελεσμένο.
Επομένως, στην περίπτωση που, κατά την διάρκεια της
αναμονής, η κατάσταση των εγκλωβισμένων ορειβατών επιδεινωνόταν, με αποτέλεσμα
να διατρέξουν συγκεκριμένο κίνδυνο ζωής, θα εξεταζόταν η πιθανή τέλεση έκθεσης
εν ευρεία έννοια από τους διασώστες, ακόμα και αν η διάσωση πραγματοποιούνταν
αργότερα με επιτυχία. Παράγοντες όπως η ελλιπής προετοιμασία, η μη
διαθεσιμότητα αποτελεσματικών σωστικών μέσων, η λανθασμένη ιεράρχηση των
προτεραιοτήτων, ή ακόμα και η λανθασμένη εκτίμηση της σοβαρότητας της
κατάστασης μπορεί να οδηγήσουν σε λανθασμένους χειρισμούς και στην αύξηση του
κινδύνου των καλούντων προς βοήθεια προσώπων. Επιπλέον, για τη μη
στοιχειοθέτηση ποινικής ευθύνης για το έγκλημα της έκθεσης, η βοήθεια που θα
παρασχεθεί πρέπει να είναι η κατάλληλη προς αποφυγή της βλάβης και μείωση του
κινδύνου: αν, για παράδειγμα, η ομάδα διάσωσης έφτανε στους ορειβάτες αλλά δεν
διέθετε τα απαραίτητα φαρμακευτικά μέσα ή τον κατάλληλο εξοπλισμό για την
ασφαλή μεταφορά τους, η βοήθεια θα ήταν ακατάλληλη να άρει την κατάσταση
κινδύνου και η (ενδεχόμενη) ποινική ευθύνη θα παρέμενε.
Συχνά τα όρια ανάμεσα στη θεμιτή επιχειρησιακή κρίση και
στην ποινικά κολάσιμη συμπεριφορά είναι εξαιρετικά λεπτά. Ένας εσφαλμένος
χειρισμός, μια καθυστέρηση ή μια λανθασμένη εκτίμηση των συνθηκών μπορούν, υπό
προϋποθέσεις, να αποβούν μοιραία. Ωστόσο, η ποινική ευθύνη πρέπει πάντα να
εξετάζεται κατά περίπτωση, με βάση τις ιδιαίτερες πραγματικές συνθήκες και τα
ειδικά χαρακτηριστικά κάθε υπόθεσης. Η Πολιτεία απαιτεί από τους επαγγελματίες
διάσωσης να είναι παρόντες και να συνδράμουν τους πολίτες, φέροντας όμως
παράλληλα την υποχρέωση να τους παρέχει τον αναγκαίο εξοπλισμό, τις κατάλληλες
γνώσεις και την κατάλληλη εκπαίδευση, ώστε να μπορούν να ανταποκρίνονται άμεσα
και αποτελεσματικά στην αποστολή τους. Η ισορροπία αυτή είναι καθοριστική τόσο
για την προστασία της ανθρώπινης ζωής όσο και για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης
των πολιτών στους θεσμούς και στα πρόσωπα που έχουν αναλάβει το έργο της
διάσωσης.
*Δημοσιεύτηκε στο τεύχος 168 του περιοδικού ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ
ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ του Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιά
https://www.dspeiraia.gr/magazines/TEYXOS_168.pdf
